De functies van antieke juwelen

Een juweel of sieraad kent de mensheid sinds haar ontstaan. Het was een manier om jezelf mooier te maken en van de andere te onderscheiden. Andere functies zijn onder meer het onderstrepen van een bepaalde functie of gezagspositie.

De aandacht trekken

Een antiek sieraad kan gaan om het even welk object – op kleding na – dat op het lichaam wordt gedragen met de bedoeling het mooier te maken en de aandacht te vestigen op de drager. Sieraden zijn dan ook even oud als de mens, want van zodra onze vroegste voorouders dierenhuiden begonnen te dragen om zich te wapenen tegen koude en regen zochten ze ook naar elementen om zichzelf mooier te maken en zo van anderen te onderscheiden. We kunnen dan ook met recht en reden van antieke sieraden spreken.

Uitdrukking van eigen identiteit

In primitieve culturen was het gebruikelijk om een amulet, kralen of een medaille te dragen. Afrikaanse stammen drukten en drukken er ook hun eigen identiteit mee uit. Kralen kunnen zowel gedragen worden rond de hals, de pols, de vingers, enkels, heupen,… Elk van deze plaatsen op het lichaam en het gebruikte materiaal, kleur en afwerking vertellen een eigen verhaal.
De eerste vondsten van Afrikaanse juwelen en sieraden dateren al van ruim 75.000 jaar geleden in het huidige Kenia. Het zouden trouwens de Cro-magnons zijn, onze oorspronkelijke voorouders uit Afrika, die naar het Midden-Oosten uitweken en in Egypte de Neanderthalers als overheersend ras verdreven. De Cro-Magnons introduceerden er het ambacht van het maken van armbanden en halskettingen met tanden en beenderen.

Sieraden als decoratie

Vrouwen wilden decoratieve elementen om de meest begeerlijke (vaak de sterkste) van de mannen van de stam voor zich te winnen, en de mannen wilden vooral een goede moeder om het voortbestaan van de soort te verzekeren. Sieraden speelden dus een grote rol bij het voortbestaan van de mensheid.
Door de eeuwen heen werden antieke sieraden steeds verfijnder door gebruik te maken van pas ontdekte edele metalen en nieuwe technieken. Ook in de eerste primitieve beschavingen stond het beroep van edelsmid en sieradenmaker al in hoog aanzien.
Vroeger hadden juwelen vaak een functie, al was het maar om kleren samen te houden Sieraden werden gemaakt van materialen zoals beenderen, tanden, schelpen, hout en steen. In de Oertijd had een juweel naast een duidelijke functie ook bedoeling om de status van bepaalde vooraanstaande figuren te tonen en mee uit te pakken. Meestal werden ze met die siervoorwerpen ook begraven.

Antieke Egypte

De eerste sporen van geavanceerde juwelen zijn terug te vinden in het oude Egypte van zowat 5.000 jaar geleden. De Egyptenaren verkozen de luxe, zeldzaamheid en gemakkelijke bewerking van goud boven andere metalen om juwelen mee te maken. Gouden ornamenten groeiden er algauw uit tot de manier om kracht en religiositeit mee te symboliseren. De machtdragers pronkten met hun gouden juwelen tijdens leven en dood, want de sieraden gingen mee in de graftombes.
Samen met goud gebruikten de Egyptische siersmeden ook gekleurd glas en tal van edelstenen. Toch verkozen de vooral glas als nevenmateriaal bij het vervaardigen van juwelen omdat glas gemakkelijk bewerkbaar en kleurbaar was.
Kleuren hadden er een groot belang, en elke kleur had een andere betekenis. Zo zei het Boek van de Dood specifiek dat een ketting van Isis rond de nek van een mummie rood moest zijn om de drang van Isis naar bloed te bevredigen, terwijl groene juwelen stonden voor vruchtbaarheid en een goede oogst.
In het oude Egypte werden heel wat materialen om juwelen van te maken gevonden aan de grenzen en in de Rode Zee. Daar bevond zich een mijn waarin ze emerald, het lievelingsgesteente van Cleopatra, opdelfden. De Egyptische juweliers waren traditioneel aan de slag in grote werkhuizen letterlijk vastgehecht aan tempels en paleizen.

De functies van antieke sieraden en juwelen

Het versieren van ons lichaam met allerlei objecten en kleurstoffen is zo oud als de mensheid Sieraden en juwelen hebben in de geschiedenis van de mensheid meerdere, vaak wisselende, functies gehad.. Sieraden zijn geschikt om ons te onderscheiden en te doen opvallen. Beschildering, tatoeage en piercings, maar vooral onze lichaamsdelen behangen met opmerkelijke objecten van al dan niet grote waarde zijn universeel en typisch menselijk.

Juwelen uit verschillende materialen

Per cultuur verschillen deze sieraden sterk, maar vrijwel overal is een voorkeur te zien voor objecten die een beschermende waarde hebben, kleurrijk zijn en uit een duurzaam materiaal worden gemaakt.. Ook in onze huidige, West-Europese samenleving voldoen sieraden nog aan deze criteria, denken we maar aan medaillons met Maria en handen van Fatima, aan gekleurde kralensnoeren en fonkelende edelstenen, vooral aan goud. Een exclusief juweel mag gerust duurder zijn dan een auto.

Sieraden uit de oudheid

Ook opgegraven sieraden spreken tot de verbeelding omdat ze ons een blik op een verloren gegane geschiedenis gunnen. Uit de hele opbrengst van een ruim archeologisch onderzoek wordt bijvoorbeeld vaak een juweel gekozen om aan pers en publiek te tonen en zo een bepaalde periode te symboliseren. Op die manier wordt het gekozen sieraad een symbool uit zijn tijd en krijgt het een meerwaarde die de intrinsieke waarde gevormd door het materiaal en het vakmanschap van de maker ver overtreft
Sieraden uit een ver verleden maken nog altijd indruk omdat hun waarde ook nu nog makkelijk in te schatten is. Dit in tegenstelling tot bepaalde gebruiksvoorwerpen, die in hun tijd misschien veel waardevoller en nuttiger waren maar nu hun nut verloren hebben. Zo waren destijds potten en pannen wellicht waardevol wegens hun schaarste en meer waard dan eenvoudige sieraden, maar zijn die antieke sieraden intussen veel kostbaarder.
Sieraden zijn in archeologische publicaties en musea dan ook prominent aanwezig. Deze met groot vakmanschap gemaakte kleinoden, die mensen misschien wel hun hele leven met zich hebben meegedragen, vormen ze een persoonlijke getuigenis van de smaak in een andere tijd.
De combinatie van hun waardes toen en nu maakt ze tot populaire objecten, die extra aandacht en beveiliging krijgen. Deze bijkomende beveiliging is zeker geen overbodige luxe gezien de kleine omvang van deze dus gemakkelijk te stelen waardevolle objecten.

Sieraden voor de eeuwigheid

Sieraden zijn vooral in graven gevonden. In de meeste gevallen werden mensen vroeger begraven met hun kleding en sieraden aan en behoren ze tot de persoonlijke identiteit van de drager.
Verder werden sieraden na crematie bij de dode neergelegd, of zelfs speciaal gemaakt voor het leven na de dood. De maker van deze sieraden probeerde in deze sieraden de ziel van de overledene te vatten om hem op weg naar de overkant te helpen.
Voorbeeld hiervan zijn de vele kralen en amuletten die in het Oude Egypte in de verpakking van een mummie werden verwerkt, maar ook in vele andere culturen en omstandigheden zijn juwelen gevonden. Hoewel iedereen er in principe voorzichtig mee is, werden ze natuurlijk wel eens verloren. En vanwege hun waarde, geldelijk én intrinsiek, werden ze verkozen als offer aan goden of hogere machten. Verder zijn ook in de Lage Landen schatten gevonden uit de Vroege Middeleeuwen die helemaal uit gouden sieraden bestaan.